Vanille (Vanilla planifolia)
De vanille-stokken zijn de vruchten van een bepaalde orchidee-soort die sedert eeuwen inheems is aan gebieden rond de Golf van Mexico. Wie orchi-dee zegt, zegt epifiet: een plant die leeft OP andere planten en vooral bomen, zonder evenwel voedingsstoffen aan zijn gastheer/steunheer te ontttrekken (in tegenstelling tot "parasieten"). Maar de vanille-plant doet beide: hij wor-telt uit zaad in de grond, en groeit dan als een klimplant laddergewijs tegen de stammen van bomen de hoogte in, tot een 15-tal meters hoog. Het feit dat de Vanille-orchidee alleen in zo'n beperkt gebied voorkwam, had te maken met diens specifieke habitat-eisen: een warm en tropies klimaat, met voldoen -de vochtigheid, ook luchtvochtigheid, gezien orchideëen water opnemen via hun luchtwortels; en met voldoende schaduw en gefilterd, dus geen direkt zonlicht. Dit zijn kondities die aanwezig zijn in de kust-jungles langs de Golf van Mexico.
De Olmecs die eeuwen geleden deze streek bewoonden, waren de eersten om deze wilde vanille in hun keuken te gebruiken. Maar de Totonacs die leefden langs de Oostkust van Mexico (het huidige Veracruz) waren de eersten die va-nille echt begonnen te kultiveren, en dit pas vanaf de 12de eeuw. De Azteken vielen vanuit de hooglanden van Mexico hun gebied binnen - de datum hier-van is bekend nl 1427- onderwierpen hen, en lieten de Totonacs aan hen be-lasting betaling met ....vanillestokken. Zij noemden het tlilxochitl, wat "zwarte boon" betekent, wiens zoete smaak zij konden appreciëren, vooral om het bittere van hun cacao-drankjes wat te milderen (zij kenden geen sui-kerriet). Devolgende stap waren de Spaanse conquistadores die nog geen 100 jaar later op hun beurt het rijk van de Azteken binnenvielen en veroverden.
Aldus werden zowel vanille als chocolade in Europa geïntroduceerd rond 1520. Meteen werd de plant ook "herdoopt" tot Vanilla, in het Spaans het verkleinwoord van "vaina" wat "schacht" of "peul" betekent. Maar daar waar betreft de Cacao gemakkelijk plantages konden worden aangelegd in andere kolonies met goedkope arbeidskrachten -zeg maar: slaven- viel de grootscha-lige aanplanting en exploitatie van Vanille in het begin van de 19de eeuw oa naar Madagascar en La Réunion lelijk tegen. De planten groeiden weliswaar, en de geelwitte bloemen bloeiden weliswaar, .... maar er kwamen nooit vruch-ten van. Men stond voor een raadsel, waar de deskundigste plantkundigen zich suf over bogen.
Dat was een gevolg van de wel zeer moeilijke bevruchting van de Vanilla-bloemen. Alhoewel de Totonacs het een heilige plant vonden, gewijd aan de liefde -volgens hun legende de prinses Xanath, dochter van de Vruchtbaar-heidsgodin, die verliefd was geworden op een mens en om bij hem te kunnen blijven zich veranderde in in een vanille-plant- toont de Vanille zich eerder een adept van de hoofse en platoniese relatie, dan van de zinnelijke liefde die lichamelijk en sexueel wordt uitgeleefd. De bloemen bevatten totaal GEEN NECTAR, en in tegenstelling tot wat men dus zou verwachten, verspreiden zij geen aantrekkelijke geur, doch integendeel helemaal GEEN lieflijke geur. De meeste insekten vinden het dan ook niet waard om de Vanille-bloemen te be-zoeken: ze vinden die totaal onattraktief. In zijn gebied van herkomst blijkt er slechts één enkele insektesoort te zijn die zich niet te beroerd vindt om deson-danks tóch de Vanille-bloemen te bezoeken en dus te bevruchten: een vreed-zame bijensoort -want zonder angel om te steken- de Melipona beecheii die zich tevreden stelt met de pollen, en die sedert oudsher in Mexico werd ge-teelt voor zijn honing. Vermits deze bij alleen in Mexico voorkomt, en niet in andere streken waarnaar de planten werden geëxporteerd, bleven de Vanille-bloemen dus elders onbestoven en konden geen vruchten opleveren.
Konden de bloemen dan niet manueel worden bevrucht? Ook dat bleek uiter-mate moeilijk: alhoewel de bloemen in essentie hermafrodiet zijn, ttz zowel mannelijke als vrouwelijke bloemdelen bevatten, is zelfbestuiving uitgesloten door een ingenieuze afsluiting van beide "kompartimenten": meneer en me-vrouw hebben afzonderlijke slaapkamers en kunnen elkaar niet bezoeken om-dat de deur tussen beide op slot is. Een beveiliging om zelfbevruchting uit te sluiten en kruisbestuiving noodzakelijk te maken. De eerste die erin slaagde handmatig een Vanillebloem te bevruchten was de Franse botanicus Antoine Morren in 1837, maar dat was zo omslachtig en financiëel onhaalbaar dat gedurende 300 jaar de Vanille produktie vanuit de Totonac-regio kwam: Va-nille was dan ook zijn gewicht in goud waard als exclusiviteit.
In 1841 zorgde een 12 jarige slaaf (!!) - Edmond Albius- voor een kentering door op zijn eentje een eenvoudig procédé te vinden om Vanille-bloemen te bevruchten. Deze jongeman zonder enige opleiding slaagde in iets, waarover geleerden zich 100 jaar lang de hersens hadden gebroken. Zijn uitvinding maakte een einde aan de exclusiviteit van de Mexicaanse regio en zorgde voor een toenemende verspreiding en populariteit van de Vanille. Maar u raadt het allicht: deze jongeman zonder rechten heeft daarvoor geen enkele eer, erken-ning of financiële vergoeding voor gekregen. Daarom sluit ik dit artikel over Vanille af met een eerebetoon aan zijn adres (zie helemaal onderaan).
Het verhaal van een mooie maar onvruchtbare bloem, is een Weegschaal-verhaal. Het Weegschaal-principe wordt immers gekenmerkt door een grote drang naar schoonheid en estetica, een mooi voorkomen, maar dat tegelijk ta-melijk koud en afstandelijk is, door tegelijk haar afkeer voor fysieke implika-tie. Weegschaal houdt van relaties, maar niet van het fysieke aspekt onder de vorm van lichamelijke liefde met sex: dat wordt al gauw als te ruw en te bru-taal, te agressief want "beestig" of te weining gekultiveerd, of zelfs als te vies ervaren. ZOET zijn houdt letterlijk en figuurlijk een grote dosis lieflijkheid en vriendelijkheid in, een zachtheid en mildheid dat alles doet "versuikeren".
Dat kunnen we aan de vanille-vruchten herkennen. Deze groene peulvormige vruchten kunnen pas na 8 maand geplukt worden, en moeten verschillende bewerkingen ondergaan: eerst worden ze kortstondig ondergedompeld in wa-ter van 65°; vervolgens worden ze in dekens in houten kisten gewikkeld om die temperatuur te behouden; vervolgens gedurende 2 weken in de zon ge-droogd; om uiteindelijk gedurende 8 maanden in houten dozen belegd met zwavelpapier te worden gelegd voor een fermentatieproces. Hierdoor veran-dert de niet-aromatiese vrucht in een zwart en glimmend vanillestokje met een fijne geur en smaak. De vanilline die daarvoor verantwoordelijk is, is te zien als fijne kristalnaaldjes - "givre" = "rijm" genaamd- op de buitenkant van het stokje; en naar binnen toe -in het zogenaamde vanillemerg met de kleine zaadjes- als een zeer aromatiese geur en smaak. De kwaliteit ervan hangt niet alleen af van de vruchten maar ook en vooral van het fermentatieproces, en duurt in totaal zo'n 18 maanden.
Omdat Vanille zo kostelijk en zo zeldzaam is, en de wereldproduktie van na-tuurlijke vanille bij lange na niet voldoende is om de vraag en de behoefte te dekken, wordt de vanille-smaak syntheties na gemaakt (met als grondstoffen lignine uit hout en kruidnagelolie). Mede hierdoor en door het feit dat vanille één van de belangrijkste ijs-smaken is -en het goedkoopst is- heeft de term "vanilla" in het Engels een extra betekenis gekregen als synoniem voor basic, gewoon, conventioneel, zonder "toeters of bellen". Zo is vanilla-soft-ware er één die niet afwijkt van de originele versie. Wanneer men in de finan-ciële wereld over een vanilla structure spreekt, dan bedoelt men daarmee een zeer eenvoudige basistransactie, zonder additionele "derivaten". En onder va-nille-sex verstaat men conventionele (fantasieloze) sex; het tegenovergestel-de van kinky of "alternatieve" sex.
En de weegschaal schommelt van het banale en goedkope terug naar het su-blieme en luxuele: samen met saffraan en kardemon is vanille één van de duurste smaak- en geurmakers ter wereld, en zit het in peperdure parfums als Chanel nr 5, Must van Cartier en Opium van Yves Saint-Laurent. Met prijzen van 600 euro en meer per kilo voor hoogwaardige kwaliteit is vanille zelfs duurder dan zilver. Vanille is zocduur geworden dat er op Madagascar een kleine oorlog om woedt: telers worden gedood en beroofd door dieven; en dieven die betrapt worden, worden dood geslagen.
