Esdoorn - Maple -Ahorn -Acer
De Esdoorns zijn een uitgebreide familie met meer dan 110 soorten die verspreid over de hele wereld voorkomen, en 3 din-gen gemeen hebben. Ten eerste: ze hebben een typies hand-vormig blad, dat in 5 (soms 3) uitgesproken spitsen of lobben uitloopt (zie afbeeldingen hierboven). Vandaar ook hun weten-schappelijke naam Acer, wat scherp betekent. Omdat de Pla-taan dat ook heeft, zijn twee esdoorns daar ietwat onhandig en verwarrend mee vergeleken: de Gewone Esdoorn heeft als soortnaam pseudoplatanus = pseudo-plataan gekregen; en de Noorse Esdoorn platanoides = plataan-achtig. Verwarrend, om-dat de Plataan geen deel uitmaakt van de Esdoorn-familie. De Nederlandse naam is een samenstelling, waarbij "es" verwijst naar "tak", en "doorn" staat voor "boom" of "hout"; niet bijster origineel dus want samen geeft dit "boom met takken" of een pleonasme. Het verwijst naar het ordinaire van de Esdoorn: gewoon een boom man! De naam Ahorn is al beter, want ver-wijst naar het hout van de boom, dat bekend staat om zijn hard -heid en nervatuur. Dan toont de Engelstalige benaming al bij al toch iets meer verbeelding: Maple, zinnebeeld voor schoon-heid en kracht, die ook als meisjesnaam wordt gebruikt.
Ten tweede: esdoorns komen in de gematigde klimaatzone voor, omdat ze ere niet van houden om lang aan hoge tempera-turen en aan droogte blootgesteld te staan. Ze hebben wat koel -te en afkoeling nodig, en verkiezen daarom een plaats in de half-schaduw in plaats van in de volle zon. In periodes van wei-nig regenval en minder vocht in de bodem kunnen ze stress-ver -schijnselen vertonen: hun bladtoppen komen vol bladluizen te staan, of ze kunnen tekenen van verwelkingsziekte beginnen vertonen. Ook dopluizen kiezen nogal eens een Esdoorn uit.
Ten derde: hun vruchten, die gevleugelde noten zijn, en bij rijpheid als heuse helikoptertjes meters verder kunnen vlie-gen van de boom, door in de wind rond hun as te draaien.
Die esdoornvruchten zijn ingenieuze stukijes "natuur-technolo-gie": het vleugeltje waarin het zaad zit beslaat ongeveer 2 vier-kante cm, en weegt al bij al slechts 1/8 gram. Dus vederlicht en met een gunstige verhouding tussen gewicht en draagvermo-gen. Bij het vallen, draait de vleugel om het zwaartepunt van de vrucht heen, en vergroot zo zijn oppervlak tot 20 vierkante cm (=X10). Waardoor de valsnelheid van de vrucht 8X vertraagd wordt. En hierdoor wordt de vrucht zelfs door een zwakke wind tientallen meters verder vervoerd. Zo'n perfekt uitgevoerd procédé waarbij alle détails tot in de puntjes kloppen, draagt de Maagd-signatuur; de Gewone Esdoorn en de Veldesdoorn (of Spaanse Aak) - de twee meest voorkomende esdoorn-soor-ten in ons bosareaal- zijn dus Maagd-vertegenwoordigers.
Dit kunnen we nog herkennen in een aantal andere aspekten. Esdoorns zijn geen uitschieters, maar behoren tot de vrij onop-vallende middenklasse: worden niet te hoog (resp. 30 en 12 me-ter), niet te oud (resp. 300-400 en 120-150 jaar); ze houden niet van extremen (niet te heet en niet te koud) en verkiezen een plaats in de half-schaduw. Daarentegen zijn het harde werkers: uit onderzoek naar welke boom verontreinigde lucht het best zuivert, komt de Esdoorn er als de primus uit. Het feit dat zijn gevallen bladeren een natuurlijke mulchlaag vormt die de bodem verbetert, verhoogt zijn ecologiese waarde.
En dan hebben we het nog niet over zijn hout gehad: dat is hard, geel-roomkleurig, warmglanzend,met een fraaie golfteke-ning, en laat zich bewerken tot het vervaardigen van duizend-en-één objekten: broodplanken, deegrollen, lepels, handvatten van werktuigen, eetgerei, parketvloeren, fineerhout, vitrinekas-ten, meubels, ja zelfs violen. Het hout van de Veldesdoorn dat in vrij rechte takken groeit, was erg bruikbaar in het boerenerf: als stelen voor spaden, rieken en borstels, als hoenderstokken (vandaar zijn bijnaam "kippenhout"). Gezien deze Veldesdoorn in een dicht struweel groeit, werd hij vaak aangeplant als een na -tuurlijk windscherm rond het erf, en langs akkers en wegen.
De bloemen stellen niet veel voor: trossen van groengelige, klei-ne bloemetjes die door kleine insekten worden bestoven. Wat valt er nog te vertellen over de Esdoorn? Eerst en vooral, dat zijn sapstroom al vrij vroeg tegen het einde van de winter op gang komt, waarbij het sap dan uit de wondes kan druipen wanneer hij gekwetst of gesnoeid wordt. Dit sap is rijk aan sui-kers, vooral bij de Suikerahorn, dat opgevangen wordt op om er wijn of ahornsiroop (maple syrup) van te maken. Een wijd verbreid gebruik in Canada: het blad van de SuikerEsdoorn is dan ook het nationaal embleem van Canada.
Ten tweede: zo onopvallend de Esdoorn kan zijn gedurende het hele jaar in zijn groen habijt, zo flashy-kleurrijk hij kan worden in de herfst. Dan neemt het eentonige groen plots duizend ver-schillende schakeringen van geel, goud, brons, rood en bor-deaux aan. Met name de Rode Esdoorn en de Japanse Esdoorn zijn de kampioenen hierin, en werden dan ook in de loop der tijden in talloze variëteiten naar hun flamboyante herfsttint ge-kweekt: van beide soorten bestaat dan ook een waslijst van cultivars. Ook op de grond, is een tapijt van gevallen esdoorn-bladeren een efemeer lust voor het oog (zie foto heieronder).
Last but not least heeft de Esdoorn ook nog een onverwacht duister kantje: deze noeste werker geeft de indruk onberispelijk en perfekt te zijn, maar heeft zo ook zijn stiekeme geheimpjes. Het ondiepe, zich wijd verspreidende wortelstelsel van de mees -te esdoorns, scheiden een substantie uit die op veel planten een remmende werking heeft, speciaal op tarwe. Vervolgens blijken bladeren, zaden en zaailingen van de esdoorn -vooral die van de Vederesdoorn en de Gewone Esdoorn- giftig te zijn voor paarden.: ze bevatten hypoglycine A die een levensbedrei-gende spierziekte bij paarden veroorzaakt. Is het toeval of iro-nie dat het befaamde Trojaanse paard uit esdoornhout bleek te zijn vervaardigd? In positieve zin dan weer blijken esdoornbla-deren een merkwaardige conserverende werking te hebben, wanneer ze met appels, aardappels, penen of andere wortelge-wassen worden opgeslagen.
En geneeskrachtig dan, zul je je misschien afvragen? Op dat vlak stelt de onopvallende Esdoorn weinig voor. In de volksge-neeskunde stond de Esdoorn bekend om zijn koelend effekt bij ontstekingen. Hildegarde van Bingen schreef destijds: "De es-doorn is koud en droog. Tegen koorts helpt een bad in water, waarin takken van esdoorn samen met de bladeren gekookt zijn; en door daarna uit de schors geperst sap te drinken. De Es -doorn is een koele boom; ga onder de koelte van zijn blader-dek zitten als de zomer een hittegolf geeft.
